Beloningssystemen worden bij kinderen met autisme vaak aangeraden en net zo vaak weer losgelaten. Meestal niet omdat het idee verkeerd is, maar omdat de uitvoering te veel van het kind vraagt: te veel stappen, te lang wachten, en een beloning die pas komt als de motivatie allang op is.
Waarom stickerkaarten stranden
Een kaart met twintig vakjes vraagt om iets wat veel kinderen met autisme moeilijk vinden: een abstract doel over een lange periode vasthouden. Daar komt bij dat één slechte dag de hele kaart kan laten mislukken, en dat voelt als straf. Wie het toch met een kaart doet, kan beter kiezen voor korte reeksen van drie tot vijf vakjes, met een vast eindpunt op een vaste dag.
Belangrijker nog: de beloning moet voorspelbaar zijn. Verrassingen werken bij veel kinderen juist averechts — de onzekerheid over wat er komt, kost meer energie dan de beloning oplevert.
Zichtbaar maken helpt meer dan uitleggen
Wat het meeste verschil maakt, is dat een kind kan zien waar het staat zonder ernaar te hoeven vragen. Een balk die voller wordt, een potje met knikkers, een teller op een pas — de vorm doet er minder toe dan de zichtbaarheid. Dat geldt trouwens net zo goed voor gezinnen zonder diagnose; het is gewoon goede pedagogiek.
Systemen die met punten of zegels werken, sluiten daar goed op aan omdat de tussenstand vastligt en niet ter discussie staat. Bij hoe zo’n spaarsysteem in de praktijk werkt is te zien hoe dat verloopt: sparen bij aankopen, en een tegoed dat gewoon zichtbaar blijft staan.
Wat u niet moet belonen
Beloon gedrag dat het kind kán sturen: op tijd klaarstaan, jas ophangen, tanden poetsen. Beloon niet wat buiten zijn macht ligt, zoals niet overprikkeld raken of geen meltdown krijgen. Dat tweede maakt van een neurologische reactie een prestatie, en dat werkt op de lange duur schadelijk.
Houd het aantal doelen ook klein. Eén ding tegelijk, maximaal twee. Wie vier gedragingen tegelijk aanpakt, ziet meestal geen enkele veranderen.
De rol van de rest van het gezin
Broers en zussen merken het meteen als één kind een systeem heeft en zij niet. De eenvoudigste oplossing is iedereen mee te laten doen, met doelen die per kind verschillen. Programma’s die op gezinsniveau werken maken dat makkelijker; op een spaarprogramma voor gezinnen loopt het tegoed per gezin, waardoor het delen geen aparte administratie wordt.
En spreek af wanneer u stopt. Een systeem dat een half jaar draait zonder dat iemand nog weet waarom, doet niets meer. Evalueer na zes weken: werkt het, dan doorgaan; werkt het niet, dan iets anders proberen zonder het als mislukking te brengen.
